Şimdiye kadar, diksiyonda ses aletinin yeri ve görevleri üzerinde çalışmalar yaptık. Bundan sonra diksiyonun anlatımla ilgili bölümlerine geçeceğiz. Bütün öğretmenlerin anlatımla ilgili tavsiye etmesi gereken kural şu olmalıdır: "Konuşur gibi okumak ve manzume söylemek."

       Ancak, bu tavsiye söylendiği kadar kolay uygulanmayabilir. Çünkü, bizde yerleşmiş bir manzume ve nutuk söyleme şekli vardır. Bu şekil, cümle sonlarını ve uyakların bükümlerini yüksekte bırakıp, kelimelerin vurgularını değiştirerek cümleleri "yapma" bir bükümle söyleme şeklidir.

       İşte bu şekilde söz söyleme bizi doğallıktan uzaklaştırır. Yalnız şu da unutulmamalıdır ki, doğallık ne boğumlamada ihmal ne de bayalığa düşmektir. Birçok öğrenci, doğal olmayı laubali ve gevşek davranmakla elde edeceğini sanır. Oysa en iyi yöntem her okunan veya söylenen cümleden sonra kendimize şu soruyu sormaktır: "Bu cümleyi günlük yaşayışımda da böyle mi söylerdim?" En ufak bir kuşkumuz olduğunda ise uygun hareket ve bükümleri buluncaya kadar o cümleyi tekrarlamalıyız. Böylece okuma ve ezbere söyleme edasından kurtularak doğal söylenişi elde edebiliriz. Bu kolay olmasa da sabırla çalışmak, ısrarla üzerinde durmak bize çok şey katacaktır.

       Alışılagelen bir söz:

     Herkesin sıklıkla kullandığı ve "havadan sudan konuşma" diyerek nitelediğimiz sade cümleler üzerinde, sesin bükümündeki büküm değişmelerini göz önünde tutarak, çeşitli denemeler yapabiliriz. "Hava güzel" cümlesini ele alalım. Bu, sadece gözlemdir. Oysa, havanın güzel olmasından duyduğumuz hayranlığı anlatmak için söylediğimiz "hava ne güzel!" cümlesinde, sesin bükümü birinci cümledekinden oldukça farklıdır.

       Çeşitli duyguları birbirinden çok farklı görünmeyen cümlelerle anlatabiliriz:

Eh! Belki hava güzelleşir.

Evet, bugün hava güzel ama ördekler için.

Hava güzel diyorsunuz demek? Pek iyimsersiniz doğrusu.

Hava güzel ama biz dört duvar arasında kapalıyız.

Hava güzel. Sokağa çıkalım, canım. Hava alırsan iyileşirsin.

Hava güzel ama kederini artırmaktan başka bir işe yaramıyor.

Ne yapalım ben bahsi kaybettim: Hava güzelleşti.

Kahretsin! Hava güzelleşti.

Şimdi de havanın kötü olduğunu bildiren cümlelerde doğallığı yakalayalım

Hava artık güzelleşmez, buna eminim.

Buranın havası hep böyledir. Artık düzelmez.

Müsaadenizle hava güzel değil.

Sora cümlelerine geçelim:

Hava güzel mi?

Hava güzel değil mi?

Havanın güzelleşeceğine inanıyor musunuz?

Bu havaya güzel mi diyorsunuz? Pek iyimsersiniz doğrusu.

Ah! Ne zaman hava güzelleşecek acaba?

Oh! İşte ben hava güzelleşecek demedim mi?

Oh! Hava ne güzel!

Aman, hava ne kadar güzel. Her taraf pırıl pırıl parlıyor.

Hava ne kadar güzel! Bizi müşrik bir el gibi okşuyor.

       Örnek olarak verilen bu cümlelerden başka cümlelerle de duygularımızı doğallıkla ifade edebiliriz. Belki ince hislerin anlatımında güçlük çekilebilir. Ayrıca şunu da bilmek gerekir ki cümlelerin anlatılmasında -genel olarak- bükümlerin kuralları olmakla birlikte, kesin olarak aynı şekilde konuşan iki kişi bulunamaz. İşte bunun için de öğretmeninizin, sizi herhangi bir söyleme şekline zorlaması doğru değildir. Çünkü bu tavır, "yapma" bir büküm meydana getirecektir. Konuşurken yaptığımız ses bükümleri düşünce ve duygularımıza uyar. Onun için çalışırken de doğal bükümü uygulamak doğru olacaktır.

        En ince noktalarına kadar doğal konuşabilme ve bütün duyguları aktarabilme ancak çok çalışmakla başkalarının konuşmalarına dikkat etmekle, ses tonunun ne zaman yükselip alçalacağı, hareketin ne zaman çabuklaşıp ağırlaşacağı, hangi kelime veya hece üzerinde

vurgu yapılacağının iyice anlaşılmasıyla mümkün olacaktır.